رک قفس حیوانات آزمایشگاهی، یک سیستم یکپارچه و اساسی برای نگهداری، سازماندهی و مدیریت قفس های حیوانات در حیوانخانه ها است. این سیستم فراتر از یک قفسه ساده، امکان کنترل محیطی، تهویه هدفمند، اتوماسیون در توزیع آب و غذا، و نظارت مرکزی را فراهم کرده و رفاه حیوان، ایمنی پرسنل و یکپارچگی تحقیقاتی را به طور قابل توجهی ارتقا می دهد.

انواع، طراحی و اجزای کلیدی رک قفس حیوانات:

• انواع اصلی رک ها:
  • رک های ثابت (Static Racks): ساده ترین نوع. قفس ها به صورت ساده روی قفسه ها قرار می گیرند و تهویه وابسته به هوای عمومی اتاق است. مناسب برای کاربردهای کم حجم یا حیوانات با خطر بیولوژیک پایین.
  • رک های دارای سینی پخش (Manifold Racks): مجهز به یک سیستم مرکزی برای توزیع خودکار آب تصفیه شده به هر قفس از طریق لوله کشی و شیرهای مخصوص. نیاز به پرکردن دستی بطری های آب را برطرف می کند.
  رک های تحت تهویه (Ventilated Racks - IVC Racks): پیشرفته ترین و رایج ترین نوع در حیوانخانه های مدرن. هر قفس (معمولاً از نوع IVC) به یک سیستم تهویه اختصاصی متصل است که هوای فیلترشده HEPA را وارد و هوای آلوده داخل قفس را مستقیماً خارج می کند. این سیستم کلید حفظ وضعیت SPF (عاری از پاتوژن خاص)، کنترل آلودگی متقاطع، بو، آمونیاک و رطوبت است.
• طراحی و ساختار (Design & Build):
  • جنس بدنه: معمولاً از فولاد ضدزنگ (Stainless Steel) یا فولاد با پوشش اپوکسی پودری ضدخوردگی ساخته می شود که تحمل شستشوی مکرر و ضدعفونی را دارد.
  • چرخ های قفل شونده (Locking Casters): برای جابجایی آسان و ایمن رک ها درون حیوانخانه.
  • سینی یا شلف (Shelves/Trays): برای قرارگیری قفس ها که اغلب شیب دار هستند تا ریزش احتمالی به سینی جمع آوری زیرین هدایت شود.
  • سیستم برچسب گذاری (Labeling System): دارای جاکارتی یا ناحیه ای برای نصب کارت شناسایی قفس (Cage Card) با اطلاعات پروتکل و حیوانات.
• اجزای حیاتی سیستم های پیشرفته (Critical Components of Advanced Systems):
  • واحد کنترل مرکزی (Control Unit): تنظیم فشار هوا، سرعت تهویه، و چرخه نور برای کل رک یا هر ردیف به صورت مستقل.
  • سیستم توزیع آب خودکار (Automatic Watering System): شامل لوله کشی اصلی، شیرهای قطع کننده برای هر قفس و رابط های (Sipper Tubes) استریل.
  • فیلترهای HEPA: برای هوای ورودی و گاهی خروجی، جهت ایجاد مانع میکروبی.
  • سیستم آلارم (Alarm System): برای هشدار در صورت قطع برق، کاهش فشار آب یا هوا، یا افزایش دما.
  • سیستم نوردهی (Lighting System): چراغ های LED قابل برنامه ریزی برای ایجاد چرخه نوری ۱۲/۱۲ ساعته مستقل از نور اتاق.

کاربردها، مزایا و ملاحظات انتخاب رک قفس حیوانات:

• حفظ بیواسیفتی و سلامت کلنی (Maintaining Biosafety & Colony Health):
  • ایجاد حائل فیزیکی و هوایی بین حیوانات مختلف در یک اتاق.
  • جلوگیری از انتشار آلرژن ها (برای پرسنل) و پاتوژن ها (برای حیوانات).
  • ایده آل برای نگهداری حیوانات ایمونوکامپرومایزد، تحت رژیم های خاص، یا مدل های عفونی.
• بهینه سازی کارایی و مدیریت (Optimizing Efficiency & Management):
  • کاهش قابل توجه زمان صرف شده برای پرکردن بطری های آب و شستشوی آن ها.
  • کاهش دفعات تعویض قفس به دلیل کنترل بهتر آمونیاک و رطوبت.
  • سازماندهی و ردیابی آسان تر قفس ها.
• کنترل دقیق متغیرهای محیطی (Precise Environmental Control):
  • ایجاد یک ریزاقلیم (Microenvironment) پایدار و یکنواخت داخل هر قفس، مستقل از نوسانات احتمالی محیط اتاق.
  • کاهش استرس حیوانات و افزایش تکرارپذیری داده های آزمایشگاهی.

نکات حیاتی برای انتخاب، نصب و عملیات رک قفس حیوانات:

• انتخاب نوع رک بر اساس نیاز (Selecting the Right Type):
  • تحقیقات معمولی با حیوانات معمولی: رک ثابت یا دارای سینی پخش ممکن است کافی باشد.
  • ملاحظات ظرفیت: تعداد طبقات و قفس در هر طبقه.
• ملاحظات نصب و زیرساخت (Installation & Infrastructure):
  • فضای کافی: برای جابجایی، باز کردن درب قفس ها و نظافت.
  • دسترسی به سرویس ها: برق، آب تصفیه شده (برای سیستم های خودکار)، و سیستم تخلیه هوای مجهز (برای IVC).
  • وزن نهایی: یک رک پر از قفس و حیوانات بسیار سنگین است. استحکام کف اتاق باید بررسی شود.
• پروتکل های عملیاتی و نگهداری (Operational & Maintenance Protocols):
  • نظافت و گندزدایی منظم (SOPs): برنامه منظم برای شستشوی سینی ها، ضدعفونی کردن بدنه رک و استریلیزاسیون لوازم جانبی.
  • تعویض و سرویس فیلترها: بر اساس فشار دیفرانسیل یا برنامه زمان بندی شده.
  • بازرسی روزانه سیستم آب: بررسی نشتی، اطمینان از جریان آب و کارکرد صحیح شیرها.
  • مانیتورینگ و ثبت پارامترها: ثبت روزانه فشار هوا، دما و عملکرد آلارم ها.
  • آموزش پرسنل: آموزش کامل برای بارگذاری/تخلیه قفس، اتصال به سیستم آب/هوا، و پاسخ به آلارم ها.
• آماده سازی برای شرایط اضطراری (Emergency Preparedness):
  • داشتن منبع برق اضطراری (UPS/Generator) برای حفظ تهویه و چرخه نوری در صورت قطعی برق.
  • داشتن پروتکل برای انتقال دستی حیوانات در صورت خرابی طولانی مدت سیستم.
• ملاحظات اقتصادی (Economic Considerations): هزینه اولیه بالا (به ویژه برای IVC) در مقابل صرفه جویی در نیروی کار، آب و کاهش تلفات حیوانات ناشی از آلودگی یا استرس.

رک قفس حیوانات آزمایشگاهی، هسته فیزیکی و عملیاتی یک حیوانخانه مدرن است. انتخاب سیستم مناسب و مدیریت مؤثر آن، تأثیر مستقیم و عمیقی بر کیفیت علم تولیدشده، رفاه حیوانات و ایمنی شغلی پرسنل دارد. این سیستم یک سرمایه گذاری استراتژیک برای هر مؤسسه تحقیقاتی جدی محسوب می شود.