بستر تراشه چوب فشرده یکی از رایج ترین و سنتی ترین انواع بستر مورد استفاده در قفس جوندگان آزمایشگاهی (موش و رت) است. این بستر از تراشه ها یا پوشال های ریز چوب نرم (معمولاً کاج یا صنوبر) که تحت فشار و گاهی حرارت قرار گرفته اند، تولید می شود. هدف اصلی آن جذب رطوبت و ادرار، فراهم کردن بستری نرم و عایق، و تا حدی کنترل بو است.

ویژگی ها، انواع و روش تولید بستر چوب فشرده حیوانات:

• منبع چوب (Wood Source):
  • معمولاً از چوب نرم (Softwood) مانند کاج، صنوبر یا سدر تهیه می شود که به طور طبیعی حاوی ترکیبات فنلی (مانند رزین) است.
  • چوب های سخت (مانند راش یا بلوط) به دلیل محتوای فنلی متفاوت و امکان ایجاد سمیت، معمولاً استفاده نمی شوند.
• فرآیند تولید و فرآوری (Processing):
  • خردایش و الک کردن: چوب به تراشه های ریز و یکنواخت تبدیل و گرد و غبار آن حذف می شود.
  • فشرده سازی (Compression): تراشه ها تحت فشار بالا قرار می گیرند تا حجم آن ها کاهش یابد و حمل ونقل و ذخیره سازی آسان تر شود. در هنگام استفاده و با جذب رطوبت، این بسترها مجدداً حجم می گیرند و پف می کنند.
  • فرآوری حرارتی (Heat Treatment): بسیاری از محصولات تجاری تحت حرارت شدید (مثلاً بیش از ۱۰۰ درجه سانتی گراد) قرار می گیرند تا میزان روغن های فرار و ترکیبات فنلی بالقوه مضر مانند سزمل (Cedrol) در چوب سدر کاهش یابد. این مرحله برای ایمنی حیوان مهم است.
• انواع بر اساس اندازه و بافت (Size & Texture):
  • درشت (Coarse): برای رت ها یا به عنوان لایه زیرین مناسب تر است.
  • متوسط (Medium): متداول ترین نوع برای استفاده عمومی.
  • ریز (Fine): برای موش های کوچک یا توله ها، اما ممکن است گرد و غبار بیشتری ایجاد کند.

مزایا، معایب و نکات احتیاطی حیاتی:

• مزایا:
  • قیمت مقرون به صرفه: معمولاً ارزان ترین گزینه است.
  • جذب کنندگی خوب (Good Absorbency): می تواند حجم قابل توجهی از مایعات را جذب کند.
  • عایق حرارتی و نرمی: بستری گرم و نرم برای حیوان فراهم می کند.
  • کنترل نسبی بو: برخی از ترکیبات طبیعی چوب (مخصوصاً سدر) تا حدی بو را می پوشانند.
• معایب و خطرات بالقوه (Disadvantages & Potential Risks):
  • خطرات سلامتی ناشی از ترکیبات فرار (VOCs & Phenols): مهمترین نگرانی. برخی ترکیبات طبیعی چوب (مانند سزمل در سدر، یا انواع ترپن ها) می توانند آنزیم های کبدی سیتوکروم P450 را القا کنند. این موضوع می تواند متابولیسم داروها را در مطالعات فارماکولوژی یا سم شناسی به شدت تغییر دهد و داده های تحقیق را مخدوش کند.
  • گرد و غبار (Dust): حتی محصولات کم غبار نیز مقداری گرد و غبار تولید می کنند که می تواند باعث مشکلات تنفسی در حیوانات (به ویژه در مدل های آسم) و آلرژی در پرسنل شود.
  • تولید آمونیاک (Ammonia Generation): باکتری های موجود در ادرار می توانند اوره را به آمونیاک تبدیل کنند. برخی مطالعات نشان می دهند بسترهای چوبی ممکن است در مقایسه با بسترهای کاغذی، محیط بهتری برای این باکتری ها فراهم کنند و سطح آمونیاک را سریع تر افزایش دهند.
  • وجود آفت کش ها یا آلاینده ها (Pesticides/Contaminants): در چوب های با منبع نامطمئن.
  • سختی در نظافت قفس: ممکن است به کف و دیواره قفس بچسبد.

کاربردها و ملاحظات انتخاب بستر چوب فشرده حیوانات:

• کاربردهای قابل قبول (Suitable Applications):
  • نگهداری عمومی حیوانات در مطالعاتی که متابولیسم دارو یا عملکرد کبد پارامتر اصلی نیست (مانند برخی مطالعات رفتاری، ژنتیکی یا آناتومیک).
  • استفاده در فاز سازگاری یا نگهداری کوتاه مدت.
  • استفاده در لایه زیرین به همراه بستر دیگر.
• کاربردهای نامناسب یا نیازمند احتیاط شدید (Unsuitable or High-Risk Applications):
  • مطالعات فارماکوکینتیک، سم شناسی، سرطان زایی یا هر مطالعه ای که بر آنزیم های کبدی تمرکز دارد.
  • کار با حیوانات ایمونوکامپرومایزد یا دارای زخم های باز.
  • مدل های بیماری تنفسی (مانند آسم).
  • نگهداری حیوانات جراحی شده در دوره بهبودی.

نکات حیاتی برای خرید، استفاده و مدیریت بستر چوب فشرده حیوانات:

• انتخاب محصول با کیفیت و فرآوری شده (Choose Processed, Quality Products):
  • حتی الامکان از بستر کاج فرآوری شده حرارتی (Heat-Treated Pine) به جای سدر استفاده کنید.
  • محصولاتی را انتخاب کنید که برچسب "کم غبار (Low-Dust)" و "فرآوری شده برای آزمایشگاه (Laboratory-Processed)" دارند.
  • از خرید محصولات ارزان قیمت با منبع نامشخص (مثلاً برای استفاده در طویله) جدا خودداری کنید.
• بررسی گواهی تحلیل (Certificate of Analysis - CoA): از تأمین کننده، گواهی ای درخواست کنید که سطح ترکیبات فرار (VOCs)، باقیمانده آفت کش ها و میزان گرد و غبار را نشان دهد.
• شرایط نگهداری (Storage Conditions): در محیط خشک و خنک و در بسته بندی اصلی نگهداری شود تا از جذب رطوبت و بوهای محیطی جلوگیری شود.
• عمق مناسب بستر (Proper Bedding Depth): عمق کافی (معمولاً ۱-۲ سانتی متر پس از فشردن) برای جذب مؤثر رطوبت لازم است. عمق ناکافی منجر به خیس شدن سریع کف قفس و افزایش آمونیاک می شود.
• نظارت بر سطح آمونیاک (Ammonia Monitoring): به ویژه در قفس های رت یا قفس های با تراکم بالا، نظارت بر سطح آمونیاک بین تعویض های قفس ضروری است.
• روش دفع (Disposal Method): بستر استفاده شوده حاوی ضایعات حیوانی است و باید به عنوان ضایعات بیولوژیک مطابق با مقررات محلی دفع شود. سوزاندن در برخی موارد مجاز است.
• ملاحظات رفاهی (Welfare Considerations): اگر حیوان علائم حساسیت تنفسی (عطسه، صدای خس خس) یا تحریک پوستی نشان داد، باید نوع بستر را تغییر داد.
• استفاده در سیستم IVC (Use in IVC Systems): در سیستم های IVC، با توجه به تهویه عالی، خطر تجمع آمونیاک کمتر است، اما نگرانی در مورد القای آنزیم های کبدی همچنان پابرجاست.

بستر تراشه چوب فشرده، با وجود قیمت پایین و در دسترس بودن، به دلیل خطرات بالقوه در تغییر متابولیسم، باید با احتیاط و آگاهی کامل انتخاب شود. برای بسیاری از تحقیقات مدرن، به ویژه در علوم دارویی، بسترهای جایگزین مبتنی بر کاغذ یا پنبه که فاقد ترکیبات القاکننده آنزیم هستند، به عنوان استاندارد ایمن تر توصیه می شوند. تصمیم نهایی باید بر اساس نوع مطالعه، گونه حیوانی و تحلیل خطر-فایده انجام پذیرد.